പ്രാചീന ഗ്രീക്ക് തത്ത്വചിന്തകനായ അരിസ്റ്റോട്ടിൽ (ബി.സി. 384-322) പാശ്ചാത്യ തത്ത്വശാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രധാന സ്ഥാപകരിലൊരാളാണ്. മാസിഡോണിയയിലെ രാജസദസ്സിലെ ഭിഷഗ്വരനായിരുന്ന നിക്കോമാക്കസിന്റെ മകനായി ജനിച്ച അദ്ദേഹം, പ്ലേറ്റോയുടെ അക്കാദമിയിൽ 20 വർഷത്തോളം പഠിക്കുകയും പിന്നീട് അലക്സാണ്ടർ ചക്രവർത്തിയുടെ ഗുരുവായി മാറുകയും ചെയ്തു. അദ്ദേഹം ലൈസിയം (Lyceum) എന്ന പേരിൽ സ്വന്തം വിദ്യാലയം സ്ഥാപിച്ചു. ജീവശാസ്ത്രം, ഭൗതികശാസ്ത്രം, ലോജിക്, എത്തിക്സ്, രാഷ്ട്രതന്ത്രം തുടങ്ങി ഒട്ടനവധി മേഖലകളിൽ അദ്ദേഹം നിർണായക സംഭാവനകൾ നൽകിയിട്ടുണ്ട്.
1. യുക്തിചിന്ത അഥവാ ലോജിക് (Logic): ഫോർമൽ ലോജിക്കിന്റെ (Formal Logic) പിതാവായി അരിസ്റ്റോട്ടിലിനെ കണക്കാക്കുന്നു,. ശാസ്ത്രീയവും യുക്തിസഹവുമായ ചിന്തയ്ക്കായി അദ്ദേഹം ന്യായവാക്യം (Syllogism) എന്ന രീതി ആവിഷ്കരിച്ചു,. നൽകപ്പെട്ടിട്ടുള്ള രണ്ട് പ്രസ്താവനകളിൽ (premises) നിന്നും യുക്തിസഹമായി മൂന്നാമതൊരു നിഗമനത്തിൽ (conclusion) എത്തിച്ചേരുന്ന രീതിയാണിത്,.
2. മെറ്റാഫിസിക്സ് (Metaphysics): പ്ലേറ്റോയുടെ ‘ആശയങ്ങളുടെ ലോകം’ (World of Forms) എന്ന സങ്കല്പത്തെ നിരാകരിച്ച അരിസ്റ്റോട്ടിൽ ഹൈലോമോർഫിസം (Hylomorphism) എന്ന സിദ്ധാന്തം അവതരിപ്പിച്ചു,. ഇതനുസരിച്ച് പ്രപഞ്ചത്തിലെ എല്ലാ വസ്തുക്കളും മാറ്റർ (Matter – പദാർത്ഥം), ഫോം (Form – രൂപം അല്ലെങ്കിൽ ഘടന) എന്നിവയുടെ സംയോജനമാണ്,. ഉദാഹരണത്തിന്, ഒരു മരമേശയിലെ മരം അതിന്റെ പദാർത്ഥവും (matter), മേശയുടെ ആകൃതി അതിന്റെ രൂപവുമാണ് (form). അതുപോലെ ഓരോ വസ്തുവിനും ഒരു പൊട്ടൻഷ്യാലിറ്റിയും (സാധ്യത), ആക്ച്വാലിറ്റിയും (യാഥാർത്ഥ്യം) ഉണ്ടെന്നും അദ്ദേഹം വാദിച്ചു,,.
3. നാല് കാരണങ്ങൾ (Four Causes): പ്രകൃതിയിലെ മാറ്റങ്ങളെയും വസ്തുക്കളുടെ ഉത്ഭവത്തെയും വിശദീകരിക്കാൻ അദ്ദേഹം നാല് കാരണങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചു,.
- മെറ്റീരിയൽ കാരണം (Material Cause): ഒരു വസ്തു നിർമ്മിച്ചിരിക്കുന്ന അടിസ്ഥാന പദാർത്ഥം,.
- ഫോർമൽ കാരണം (Formal Cause): ആ പദാർത്ഥം സ്വീകരിക്കുന്ന രൂപം അല്ലെങ്കിൽ ഘടന,.
- എഫിഷ്യന്റ് കാരണം (Efficient Cause): ആ മാറ്റത്തിന് കാരണമാകുന്ന ശക്തി അല്ലെങ്കിൽ നിർമ്മാതാവ്,.
- ഫൈനൽ കാരണം (Final Cause): ആ വസ്തുവിന്റെ നിർമ്മാണത്തിന് പിന്നിലുള്ള അന്തിമ ലക്ഷ്യം അഥവാ ഉദ്ദേശ്യം,.
4. പ്രൈം മൂവർ (Prime Mover): പ്രപഞ്ചത്തിലെ നിരന്തരമായ ചലനങ്ങൾക്ക് കാരണമായി സദാ ചലിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന, എന്നാൽ സ്വയം ചലിക്കാത്ത ഒരു ശക്തിയുണ്ടെന്ന് അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു. ഇതിനെ അൺമൂവ്ഡ് മൂവർ (Unmoved Mover) അഥവാ പ്രൈം മൂവർ (Prime Mover) എന്ന് അദ്ദേഹം വിളിച്ചു,,. ഇത് ഭൗതികമല്ലാത്ത പൂർണ്ണരൂപത്തിലുള്ള (pure form) ദൈവമാണെന്നും, ഈ ശക്തിയുടെ പൂർണ്ണതയോടുള്ള ആകർഷണം മൂലമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിൽ ചലനം ഉണ്ടാകുന്നതെന്നും അദ്ദേഹം സമർത്ഥിച്ചു,,.
5. ധാർമ്മികത (Ethics): മനുഷ്യജീവിതത്തിന്റെ പരമമായ ലക്ഷ്യം സന്തോഷം അഥവാ യൂഡൈമോണിയ (Eudaimonia) ആണെന്ന് അദ്ദേഹം സിദ്ധാന്തിച്ചു,. സുകൃതങ്ങളിലൂടെയും (virtues) പൂർണ്ണതയിലൂടെയുമാണ് മനുഷ്യൻ ഈ സന്തോഷം കണ്ടെത്തേണ്ടത്. ധാർമ്മിക മൂല്യങ്ങൾ എന്നത് രണ്ട് വിപരീത സ്വഭാവങ്ങൾക്കിടയിലുള്ള സന്തുലിതാവസ്ഥ അഥവാ സുവർണ്ണ മധ്യരേഖ (Golden Mean) ആണെന്ന് അദ്ദേഹം വാദിച്ചു,,. ഉദാഹരണത്തിന്, ഭീരുത്വത്തിനും (cowardice) അമിത സാഹസികതയ്ക്കും (rashness) ഇടയിലുള്ളതാണ് ധീരത (courage) എന്ന സുകൃതം,,.
6. രാഷ്ട്രതന്ത്രം (Politics): “മനുഷ്യൻ പ്രകൃത്യാ ഒരു രാഷ്ട്രീയ ജീവിയാണ്” (Man is a political animal) എന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രശസ്തമായ നിരീക്ഷണമാണ്,. വ്യക്തിയേക്കാളും കുടുംബത്തേക്കാളും പ്രാധാന്യം ഭരണകൂടത്തിനാണെന്നും (State/Polis), ഭരണകൂടത്തിന് കീഴിൽ മാത്രമേ മനുഷ്യന് പൂർണ്ണവും മാന്യവുമായ ജീവിതം നയിക്കാനാകൂ എന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു,. എന്നാൽ, ചില മനുഷ്യർ ജനനംകൊണ്ടുതന്നെ അടിമകളാകാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടവരാണെന്ന അന്നത്തെ കാലഘട്ടത്തിലെ ചിന്താഗതിയെ അദ്ദേഹം ന്യായീകരിച്ചിരുന്നു,.
7. പ്രപഞ്ചശാസ്ത്രവും ശരീരശാസ്ത്രവും (Cosmology and Psychology): ഭൂമി പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ കേന്ദ്രമാണെന്നുള്ള ജിയോസെൻട്രിക് സിദ്ധാന്തമാണ് (Geocentric theory) അദ്ദേഹം മുന്നോട്ടുവച്ചത്,,. ഭൂമിയിലെ ഭൗതിക വസ്തുക്കൾ മണ്ണ്, ജലം, വായു, അഗ്നി എന്നീ നാല് മൂലകങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമാണെന്നും, എന്നാൽ ആകാശഗോളങ്ങൾ എതർ (aither/ether) എന്ന അഞ്ചാമത്തെ മാറ്റമില്ലാത്ത മൂലകം കൊണ്ടാണ് നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്നും അദ്ദേഹം വിശ്വസിച്ചു,,,. ജീവജാലങ്ങളിൽ ആത്മാവും ശരീരവും പരസ്പരം വേർതിരിക്കാനാവാത്തവിധം ഒന്നിച്ചുനിൽക്കുന്നുവെന്നും, ആത്മാവ് ശരീരത്തിന്റെ ജീവതത്വമാണെന്നും (principle of life) അദ്ദേഹം അഭിപ്രായപ്പെട്ടു.
